Κάθε γενιά έχει τη μουσική που εκφράζει την οργή της. Στη δεκαετία του 1930 ήταν το ρεμπέτικο. Στη δεκαετία του 1990 και μετά, το χιπ χοπ. Μπορεί τα δύο είδη να χωρίζονται από σχεδόν έναν αιώνα, διαφορετικά όργανα και διαφορετικούς ρυθμούς, όμως έχουν κάτι κοινό: γεννήθηκαν εκεί όπου η κοινωνία δεν κοίταζε. Στο περιθώριο.
Η μουσική των ανθρώπων που δεν είχαν φωνή
Το ρεμπέτικο δεν γεννήθηκε στα σαλόνια.
Γεννήθηκε στα λιμάνια, στις εργατικές γειτονιές, στις προσφυγικές συνοικίες, στις φυλακές και στους τεκέδες. Ήταν η μουσική των φτωχών, των εργατών, των προσφύγων, των ανθρώπων που ζούσαν έξω από το κυρίαρχο κοινωνικό πρότυπο. Οι στίχοι του μιλούσαν για φτώχεια, ξενιτιά, φυλακή, έρωτα, ουσίες, βία και καθημερινή επιβίωση. Δεν εξυμνούσε απαραίτητα αυτή τη ζωή· την κατέγραφε.
Το ίδιο συνέβη δεκαετίες αργότερα με το χιπ χοπ.
Ξεκίνησε στις φτωχογειτονιές του Μπρονξ και στην Ελλάδα βρήκε έδαφος κυρίως στις συνοικίες όπου οι νέοι ένιωθαν ότι δεν εκπροσωπούνται. Η μουσική έγινε τρόπος να μιλήσουν για την ανεργία, τη βία, τις κοινωνικές ανισότητες, τον αποκλεισμό, την αστυνομία, τη ζωή στις γειτονιές τους.
Δεν είναι τυχαίο ότι και τα δύο είδη αντιμετωπίστηκαν αρχικά με καχυποψία.
Οι «παραβατικοί» που έγιναν πολιτισμός
Το ρεμπέτικο συνδέθηκε με τους μάγκες, τους φυλακισμένους, τους ανθρώπους της νύχτας και όσους ζούσαν έξω από τις κοινωνικές συμβάσεις. Για χρόνια λογοκρίθηκε και θεωρήθηκε επικίνδυνο για τη δημόσια ηθική, ιδιαίτερα κατά τη δικτατορία του Μεταξά.
Το χιπ χοπ γνώρισε μια παρόμοια αντιμετώπιση.
Πόσες φορές δεν ακούστηκε ότι «προωθεί τη βία», ότι «είναι μουσική των συμμοριών» ή ότι «χαλάει τη νεολαία»;
Κι όμως, όπως συνέβη με το ρεμπέτικο, έτσι και το χιπ χοπ εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο ισχυρούς τρόπους καλλιτεχνικής έκφρασης μιας ολόκληρης γενιάς.
Οι γειτονιές που έγραψαν ιστορία
Το ρεμπέτικο έχει ταυτιστεί με τον Πειραιά, τη Δραπετσώνα, την Κοκκινιά (σημερινή Νίκαια), το Κερατσίνι, αλλά και περιοχές όπως το Μεταξουργείο, όπου συγκεντρώνονταν εργάτες, πρόσφυγες και άνθρωποι του λιμανιού. Παράλληλα, σημαντικά κέντρα υπήρξαν η Σμύρνη, η Θεσσαλονίκη και η Σύρος, που επηρέασαν καθοριστικά την εξέλιξη του είδους.
Αντίστοιχα, το ελληνικό χιπ χοπ άνθισε στις δυτικές και εργατικές συνοικίες της Αθήνας.
Περιστέρι, Αιγάλεω, Ίλιον, Μενίδι, Ζεφύρι, Νίκαια, αλλά και γειτονιές όπως τα Σεπόλια, τα Πατήσια και ο Πειραιάς έγιναν σημεία αναφοράς. Εκεί δημιουργήθηκαν παρέες, crews, αυτοσχέδια στούντιο και μια κουλτούρα που δεν περιοριζόταν μόνο στη μουσική, αλλά περιλάμβανε το graffiti, το breakdance και την ανάγκη έκφρασης.
Η μεγάλη διαφορά
Υπάρχει όμως μια σημαντική διαφορά.
Το ρεμπέτικο γεννήθηκε από ανθρώπους που συχνά ζούσαν οι ίδιοι τη ζωή που περιέγραφαν.
Στο χιπ χοπ, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, πολλές φορές η εικόνα του «σκληρού» δρόμου μετατρέπεται σε αισθητική επιλογή ή εμπορικό προϊόν. Αυτό δεν αναιρεί την αυθεντικότητα πολλών καλλιτεχνών, αλλά δείχνει ότι το είδος έχει πλέον περάσει από το περιθώριο στο mainstream.
Το ίδιο, βέβαια, συνέβη και με το ρεμπέτικο. Από μουσική που λογοκρινόταν, έφτασε να θεωρείται σήμερα αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Τελικά είναι το χιπ χοπ το νέο ρεμπέτικο;
Ίσως όχι μουσικά. Αλλά κοινωνικά, η σύγκριση έχει ισχυρή βάση. Και τα δύο είδη γεννήθηκαν στις γειτονιές όπου οι άνθρωποι είχαν περισσότερες ιστορίες παρά ευκαιρίες. Έδωσαν φωνή σε όσους ένιωθαν αόρατοι, μίλησαν για τη φτώχεια, την αδικία, την επιβίωση και την ανάγκη να κρατήσεις την αξιοπρέπειά σου όταν όλα γύρω σου μοιάζουν εναντίον σου. Ίσως αυτός να είναι ο πραγματικός ορισμός της λαϊκής μουσικής. Όχι ο ήχος της. Αλλά οι άνθρωποι που επιλέγει να εκπροσωπήσει.
