Πριν από σχεδόν 120 χρόνια, ο Πάμπλο Πικάσο κάλεσε λίγους στενούς φίλους και καλλιτέχνες στο ατελιέ του στο Παρίσι για να τους αποκαλύψει το έργο πάνω στο οποίο δούλευε επί έξι μήνες. Η αντίδρασή τους δεν ήταν αυτή που περίμενε. Οι περισσότεροι έμειναν άφωνοι, άλλοι μίλησαν για αποστροφή, ενώ ο Georges Braque φέρεται να είπε πως ένιωσε σαν να «έπινε βενζίνη». Ο Henri Matisse χαρακτήρισε τις μορφές του πίνακα «απεχθείς». Το έργο ήταν τόσο προκλητικό για την εποχή του, ώστε δεν παρουσιάστηκε δημόσια παρά μόνο το 1916.
Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, οι «Δεσποινίδες της Αβινιόν» θεωρούνται ένα από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία της μοντέρνας τέχνης. Παράλληλα, συνεχίζουν να προκαλούν συζητήσεις, καθώς μια νέα έκθεση στο Εθνικό Μουσείο Πικάσο στο Παρίσι επαναφέρει στο προσκήνιο τα ερωτήματα γύρω από την έμπνευση, την πολιτισμική επιρροή και τη σχέση του έργου με την αφρικανική τέχνη.
Ο πίνακας που άλλαξε την ιστορία της τέχνης
Οι «Δεσποινίδες της Αβινιόν», που ολοκληρώθηκαν το 1907, απεικονίζουν πέντε γυμνές γυναίκες μέσα σε έναν οίκο ανοχής της Βαρκελώνης. Τα σώματά τους είναι κατακερματισμένα, οι αναλογίες τους παραμορφωμένες και δύο από τα πρόσωπά τους θυμίζουν έντονα αφρικανικές τελετουργικές μάσκες.
Αρχικά ο πίνακας είχε τον τίτλο «Le Bordel d’Avignon» («Ο Οίκος Ανοχής της Αβινιόν»), όμως λίγα χρόνια αργότερα μετονομάστηκε ώστε να περιοριστούν οι αντιδράσεις.
Με το συγκεκριμένο έργο, ο Πικάσο εγκατέλειψε τη συμβατική αναπαράσταση της πραγματικότητας και άνοιξε τον δρόμο για τον Κυβισμό, ένα από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά κινήματα του 20ού αιώνα. Αντί να παρουσιάζει τα πρόσωπα και τα αντικείμενα από μία οπτική γωνία, τα διέσπασε σε γεωμετρικές μορφές, συνδυάζοντας πολλές διαφορετικές οπτικές σε μία εικόνα.
Η αφρικανική τέχνη πίσω από την έμπνευση
Λίγους μήνες πριν ξεκινήσει τις «Δεσποινίδες», ο Πικάσο είχε ανακαλύψει την αφρικανική γλυπτική και τις τελετουργικές μάσκες μέσα από το Εθνογραφικό Μουσείο Τροκαντερό στο Παρίσι.
Οι έντονες γραμμές, οι αφαιρετικές μορφές και η διαφορετική προσέγγιση στο ανθρώπινο πρόσωπο τον επηρέασαν βαθιά. Αυτή η επιρροή είναι εμφανής στον πίνακα, ιδιαίτερα στα δύο πρόσωπα που μοιάζουν με μάσκες.
Ωστόσο, ο ίδιος ο Πικάσο απέφευγε για χρόνια να αναγνωρίσει δημόσια πόσο σημαντική υπήρξε η συμβολή της αφρικανικής τέχνης στη διαμόρφωση του έργου του. Αυτή η στάση αποτέλεσε αργότερα αντικείμενο έντονης κριτικής, με αρκετούς ιστορικούς τέχνης να κάνουν λόγο για πολιτισμική οικειοποίηση, καθώς αξιοποίησε στοιχεία ενός πολιτισμού χωρίς να αναδείξει την πραγματική τους προέλευση και σημασία.
Η σύγχρονη απάντηση του Henry Taylor
Η νέα έκθεση στο Παρίσι παρουσιάζει δίπλα στο έργο του Πικάσο μια σύγχρονη επανερμηνεία του Αμερικανού ζωγράφου Henry Taylor με τίτλο «From Congo to the Capital and Black Again».
Ο Taylor διατηρεί τη σύνθεση του πρωτότυπου πίνακα, αλλά μεταμορφώνει τις μορφές σε μαύρες γυναίκες, επαναφέροντας στο προσκήνιο την αφρικανική καταγωγή των αισθητικών επιρροών που αξιοποίησε ο Πικάσο.
Το έργο δεν λειτουργεί ως αντιγραφή, αλλά ως ένας διάλογος με το παρελθόν. Θέτει ερωτήματα γύρω από την ταυτότητα, τη φυλή, την εκπροσώπηση και το ποιος έχει τελικά το δικαίωμα να αφηγείται μια πολιτιστική ιστορία.
Μια διαφορετική ματιά στις γυναίκες
Η σύγκριση των δύο έργων αναδεικνύει και μια ουσιαστική διαφορά στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι γυναικείες μορφές.
Στον πίνακα του Πικάσο τα σώματα εμφανίζονται σχεδόν βίαια παραμορφωμένα, κάτι που αρκετοί σύγχρονοι μελετητές συνδέουν και με τη δύσκολη σχέση του καλλιτέχνη με τις γυναίκες. Ο ίδιος είχε άλλωστε διατυπώσει κατά καιρούς ακραίες απόψεις για το γυναικείο φύλο, γεγονός που επηρεάζει πλέον και τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται το έργο του.
Αντίθετα, στην εκδοχή του Taylor οι μορφές, αν και αφαιρετικές, αποπνέουν μεγαλύτερη δύναμη και αυτονομία. Μία από αυτές παραπέμπει μάλιστα στην εμβληματική Josephine Baker, ενισχύοντας τον συμβολισμό γύρω από τη μαύρη ταυτότητα και τη γυναικεία χειραφέτηση.
Από την απόρριψη στην αθανασία
Όταν ο Πικάσο παρουσίασε τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν», το έργο θεωρήθηκε σχεδόν προσβολή απέναντι στην τέχνη της εποχής. Χρειάστηκαν χρόνια ώστε να αναγνωριστεί η σημασία του.
Στη δεκαετία του 1920 άρχισε να αντιμετωπίζεται ως σημείο καμπής για τη μοντέρνα ζωγραφική, ενώ το 1939 αποκτήθηκε από το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA), όπου εκτίθεται μέχρι σήμερα.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη δημιουργία του, ο πίνακας εξακολουθεί να γεννά έντονες αντιπαραθέσεις. Όχι μόνο για την αισθητική του αξία, αλλά και για τα ερωτήματα που θέτει γύρω από την έμπνευση, την πολιτιστική κληρονομιά, την αναπαράσταση των γυναικών και τα όρια της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ίσως αυτό να αποτελεί και τη μεγαλύτερη απόδειξη της διαχρονικής του δύναμης: εξακολουθεί να προκαλεί, να εμπνέει και να αναγκάζει κάθε νέα γενιά να τον κοιτάζει με διαφορετικά μάτια.
