Υπάρχουν έργα που αλλάζουν το τοπίο. Και υπάρχουν έργα που αλλάζουν κάτι βαθύτερο: τη σχέση μιας κοινωνίας με τη μνήμη της.
Στο βόρειο Βιετνάμ, χιλιάδες στρέμματα εύφορης γης πρόκειται να μετατραπούν σε γήπεδο γκολφ, ξενοδοχεία και πολυτελείς κατοικίες. Πρόκειται για μια επένδυση δισεκατομμυρίων δολαρίων που φέρει το όνομα Τραμπ και παρουσιάζεται ως σύμβολο της οικονομικής συνεργασίας μεταξύ Βιετνάμ και Ηνωμένων Πολιτειών.
Μόνο που η ιστορία δεν αφορά πραγματικά το γκολφ
Αφορά τους ανθρώπους που καλούνται να εγκαταλείψουν τη γη τους. Αφορά αγρότες που βλέπουν χωράφια δεκαετιών να μετατρέπονται σε οικόπεδα υψηλής κερδοφορίας. Αφορά οικογένειες που ξεθάβουν τους προγόνους τους επειδή η ανάπτυξη χρειάζεται χώρο. Και αυτό είναι ίσως το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της υπόθεσης.
Στον δημόσιο λόγο, η ανάπτυξη παρουσιάζεται σχεδόν πάντα ως μια διαδικασία χωρίς κόστος. Ως μια ευθεία γραμμή που οδηγεί από το παλιό στο νέο, από τη στασιμότητα στην πρόοδο. Όποιος αμφισβητεί αυτή τη διαδρομή συχνά αντιμετωπίζεται ως εχθρός της εξέλιξης.
Στην πραγματικότητα, όμως, κάθε μεγάλη επένδυση δημιουργεί ένα ερώτημα που σπάνια συζητείται: ανάπτυξη για ποιον και με ποιους όρους;
Για τους επενδυτές, το έργο στο Βιετνάμ αποτελεί μια ευκαιρία. Για την κυβέρνηση, μια διπλωματική και οικονομική νίκη. Για πολλούς κατοίκους της περιοχής, όμως, σημαίνει απώλεια γης, αβεβαιότητα και τη βίαιη διακοπή μιας συνέχειας που μετριέται σε γενιές Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγαλύτερες αντιδράσεις δεν αφορούν μόνο τις αποζημιώσεις. Αφορούν τα νεκροταφεία. Σε πολλές ασιατικές κοινωνίες, οι τάφοι δεν είναι απλώς χώροι ταφής. Είναι κομμάτι της οικογενειακής και συλλογικής ταυτότητας. Η μετακίνησή τους δεν αντιμετωπίζεται ως τεχνική διαδικασία αλλά ως βαθιά ηθικό και πνευματικό ζήτημα.
Κι όμως, όταν η γη αποκτά οικονομική αξία, όλα τα υπόλοιπα φαίνεται να μετατρέπονται σε εμπόδια που πρέπει να απομακρυνθούν. Η ειρωνεία είναι εμφανής. Μια χώρα που γνώρισε πόλεμο, κατοχή και τεράστιες ανθρώπινες απώλειες βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μια διαφορετική μορφή πίεσης: όχι από στρατούς αλλά από την παγκόσμια αγορά και τις ανάγκες της ανάπτυξης.
Φυσικά, κανείς δεν υποστηρίζει ότι οι κοινωνίες πρέπει να μένουν ακίνητες στον χρόνο. Η οικονομική πρόοδος είναι αναγκαία. Οι επενδύσεις δημιουργούν θέσεις εργασίας, υποδομές και νέες δυνατότητες.
Το ερώτημα είναι αν η πρόοδος μπορεί να μετριέται αποκλειστικά σε δολάρια, τετραγωνικά μέτρα και τουριστικές αφίξεις.
Γιατί όταν μια κοινότητα καλείται να εγκαταλείψει τη γη της, όταν οικογένειες αναγκάζονται να ξεθάψουν τους προγόνους τους και όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται πολύ μακριά από όσους θα ζήσουν τις συνέπειες, τότε η συζήτηση παύει να αφορά μόνο μια επένδυση. Αφορά το ποια αξία θεωρούμε διαπραγματεύσιμη.
Και ίσως το πιο δύσκολο ερώτημα να είναι αυτό: μέχρι ποιο σημείο μια κοινωνία μπορεί να θυσιάζει τη μνήμη της στο όνομα του μέλλοντος χωρίς να χάνει τελικά ένα κομμάτι του εαυτού της;
