Ζούμε στην εποχή της άμεσης αντίδρασης. Ένα σχόλιο, μια λάθος διατύπωση, μια παλιά ανάρτηση στο X – αρκούν για να ξεσπάσει ένα διαδικτυακό κύμα αποδοκιμασίας που σαρώνει τους πάντες και τα πάντα, πολλές φορές πολύ βιαστικά, υπερβολικά και άδικα. Το φαινόμενο του cancel culture έχει ριζώσει βαθιά στην κοινωνία μας, κυρίως μέσα από τα social media, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου ο δημόσιος «λιθοβολισμός» συχνά προηγείται της κριτικής σκέψης, της κατανόησης ή της συγχώρεσης, όπου αυτή είναι εφικτή. Στο σύγχρονο Κολοσσαίο, πολλά κορμιά πέφτουν στη μάχη με τα διαδικτυακά -ή μη- λιοντάρια! Σε αυτό το πλαίσιο, ίσως να αξίζει να στραφούμε σε μια σοφία που έρχεται από πολύ μακριά, όχι μόνο χιλιομετρικά, αλλά και φιλοσοφικά: τη φιλοσοφία Ubuntu.
Σύμφωνα με μια συχνά αφηγούμενη ιστορία από την αφρικανική παράδοση – περισσότερο ως παραβολή παρά ως καταγεγραμμένο έθιμο – όταν κάποιο μέλος μιας κοινότητας διαπράξει ένα σφάλμα (εξυπακούεται ότι δεν αναφερόμαστε σε έγκλημα), δεν απομονώνεται ούτε διαπομπεύεται. Αντίθετα, λέγεται ότι τοποθετείται στο κέντρο του χωριού και οι υπόλοιποι, ένας προς έναν, στέκονται γύρω του και του υπενθυμίζουν όλες τις καλές πράξεις που έχει κάνει στη ζωή του. Δεν το κάνουν για να παραβλέψουν το λάθος, αλλά για να του δείξουν ότι δεν καθορίζεται μόνο από αυτό. Ότι η αξία του ως άνθρωπος υπερβαίνει μια άτυχη στιγμή. Αυτή είναι η ουσία του Ubuntu.
«Eίμαι επειδή είμαστε, είσαι επειδή είμαστε!»
Η λέξη Ubuntu προέρχεται από γλώσσες της Νότιας Αφρικής, και μπορεί να μεταφραστεί ελεύθερα ως «είμαι επειδή είμαστε, είσαι επειδή είμαστε!». Είναι μια φιλοσοφία βαθιά ανθρωποκεντρική, που βασίζεται στην αλληλεγγύη, τη συνύπαρξη και την αμοιβαία ενίσχυση. Δεν βλέπει τον άνθρωπο ως απομονωμένο ον, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου συνόλου, του οποίου η ευημερία εξαρτάται από τη συνοχή και την υποστήριξη όλης της κοινότητας.
Το Ubuntu είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια έννοια. Είναι τρόπος ζωής. Εκφράζεται στη συλλογικότητα, στη συγχώρεση, στην επιθυμία για αποκατάσταση των σχέσεων αντί για διάλυση. Κατά τη διάρκεια της μετάβασης της Νότιας Αφρικής από το Απαρτχάιντ στη Δημοκρατία, το Ubuntu αποτέλεσε βασική αρχή για την Επιτροπή Αλήθειας και Συμφιλίωσης, με πρόεδρο τον Αρχιεπίσκοπο Ντέσμοντ Τούτου. Ο Νέλσον Μαντέλα, επίσης, συχνά αναφερόταν στο Ubuntu ως θεμέλιο για την ενότητα και την ειρηνική συνύπαρξη.
Σε αντίθεση με την κουλτούρα της ακύρωσης, που βλέπει το σφάλμα ως ανεξίτηλη κηλίδα και ως αφορμή για καθολική απαξίωση και περιθωριοποίηση, το Ubuntu υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος μπορεί να μάθει, να αναπτυχθεί, να αποκαταστήσει τη σχέση του με την κοινότητα. Ότι είναι πολύ πιθανό να αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία. Ότι δεν είναι μόνο τα λάθη του.
Η φιλοσοφία αυτή δεν περιορίζεται γεωγραφικά. Αν και προέρχεται από τη Νότια Αφρική, έννοιες παρόμοιες με το Ubuntu υπάρχουν σε πολλές αφρικανικές κουλτούρες – όπως το “unhu” στη Ζιμπάμπουε και το “botho” στη Μποτσουάνα. Κοινό τους σημείο είναι η ιδέα ότι η ανθρώπινη ταυτότητα διαμορφώνεται και εκφράζεται μέσα από τη σχέση με τους άλλους.
Σε μια εποχή όπου το δάχτυλο της καταγγελίας σηκώνεται πιο γρήγορα από το χέρι της κατανόησης, η φιλοσοφία του Ubuntu έρχεται ως υπενθύμιση. Ότι δεν είμαστε μόνο τα λάθη μας. Ότι αξίζουμε την ευκαιρία να διορθώσουμε, να επανορθώσουμε, να ξαναχτίσουμε. Προφανώς, όχι σε κάθε περίπτωση λάθους και όπου αυτό είναι εφικτό…
Ίσως λοιπόν, αντί να σπεύσουμε να «ακυρώσουμε» τον άλλον, να δοκιμάσουμε να τον καταλάβουμε. Να σταθούμε γύρω του, να του υπενθυμίσουμε ποιος πραγματικά είναι. Όχι για να του κάνουμε χάρη, αλλά για να θυμηθούμε κι εμείς την κοινή μας ανθρώπινη υπόσταση.
Γιατί στο τέλος, όπως λέει και το Ubuntu: είμαι, επειδή είμαστε, είσαι επειδή είμαστε!
