Υπάρχουν στιγμές που μένουν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη όχι μόνο για το αποτέλεσμά τους, αλλά και για την ατμόσφαιρα που τις συνόδευσε. Η 5η Ιουλίου 2015 ήταν μία από αυτές. Το δημοψήφισμα για την αποδοχή ή την απόρριψη της πρότασης των δανειστών δίχασε όσο λίγες πολιτικές αναμετρήσεις τη μεταπολιτευτική Ελλάδα.
Το αποτέλεσμα ήταν σαρωτικό. Το «Όχι» επικράτησε με 61,3%, έναντι 38,7% του «Ναι», με συμμετοχή που έφτασε το 62,46%. Ωστόσο, το πραγματικό αποτύπωμα εκείνης της ημέρας δεν ήταν μόνο οι αριθμοί. Ήταν οι εικόνες, η ένταση και η αβεβαιότητα που είχαν προηγηθεί.
Δέκα ημέρες που πάγωσαν τη χώρα
Το δημοψήφισμα προκηρύχθηκε αιφνιδιαστικά τα ξημερώματα της 27ης Ιουνίου από τον τότε πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα, ύστερα από τη διακοπή των διαπραγματεύσεων με τους Ευρωπαίους εταίρους.
Μέσα σε λίγες ώρες επιβλήθηκαν capital controls. Οι τράπεζες έκλεισαν. Οι πολίτες σχημάτιζαν ουρές έξω από τα ΑΤΜ για να σηκώσουν τα επιτρεπόμενα 60 ευρώ ημερησίως. Οι επιχειρήσεις αδυνατούσαν να πραγματοποιήσουν πληρωμές στο εξωτερικό, ενώ η οικονομία βρισκόταν κυριολεκτικά σε κατάσταση αναμονής. Η λέξη Grexit κυριαρχούσε στα διεθνή μέσα ενημέρωσης. Για πρώτη φορά η αποχώρηση της Ελλάδας από την Ευρωζώνη έμοιαζε με πραγματικό ενδεχόμενο.
Μια κοινωνία στα δύο
Οι δέκα ημέρες πριν από την κάλπη χαρακτηρίστηκαν από πρωτοφανή πολιτική και κοινωνική πόλωση.
Οικογένειες διαφωνούσαν στα κυριακάτικα τραπέζια. Φίλοι σταματούσαν να μιλούν μεταξύ τους. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επικρατούσε ένα κλίμα ακραίας αντιπαράθεσης.
Η δημόσια συζήτηση χωρίστηκε σε δύο στρατόπεδα.
Για τους υποστηρικτές του «Όχι», το δημοψήφισμα αποτελούσε μια πράξη αξιοπρέπειας απέναντι στη λιτότητα και μια προσπάθεια ενίσχυσης της διαπραγματευτικής θέσης της κυβέρνησης.
Για όσους στήριζαν το «Ναι», το διακύβευμα ήταν η παραμονή της χώρας στην Ευρώπη και στο κοινό νόμισμα.
Οι δύο μεγάλες συγκεντρώσεις στο Σύνταγμα, υπέρ του «Όχι» και του «Ναι», αποτύπωσαν με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο το βαθύ ρήγμα που είχε δημιουργηθεί στην ελληνική κοινωνία.
Η βραδιά του αποτελέσματος
Λίγο μετά τις 21:00, τα πρώτα ασφαλή αποτελέσματα έδειχναν ότι το «Όχι» επικρατούσε με μεγάλη διαφορά.
Στο Μέγαρο Μαξίμου ξέσπασαν πανηγυρισμοί.
Στο στρατόπεδο του «Ναι» επικρατούσε απογοήτευση, αλλά και ανησυχία για τις εξελίξεις που θα ακολουθούσαν.
Λίγες ώρες αργότερα, ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας Αντώνης Σαμαράς ανακοίνωσε την παραίτησή του από την ηγεσία του κόμματος, αναλαμβάνοντας την πολιτική ευθύνη για το αποτέλεσμα.
Οι πρώτες δηλώσεις των πολιτικών αρχηγών
Αλέξης Τσίπρας
«Δεν υπάρχει νικητής και ηττημένος.»
Αντώνης Σαμαράς
«Αναλαμβάνω την ευθύνη.»
Φώφη Γεννηματά (ΠΑΣΟΚ)
«Η χώρα χρειάζεται συνεννόηση.»
Σταύρος Θεοδωράκης
«Η Ευρώπη είναι μονόδρομος.»
Δημήτρης Κουτσούμπας
«Το δίλημμα ήταν ψεύτικο.»
Πάνος Καμμένος
«Ο ελληνικός λαός νίκησε.»
Νίκος Μιχαλολιάκος
«Μήνυμα εθνικής κυριαρχίας.»
Η ανατροπή που ακολούθησε
Παρά το συντριπτικό αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, οι εξελίξεις πήραν διαφορετική τροπή.
Μέσα σε λίγες ημέρες η κυβέρνηση επέστρεψε στις διαπραγματεύσεις, ενώ στις 13 Ιουλίου συμφώνησε σε ένα νέο πρόγραμμα οικονομικής στήριξης, το οποίο περιλάμβανε μέτρα λιτότητας και μεταρρυθμίσεις. Το λεγόμενο Τρίτο Μνημόνιο εγκρίθηκε αργότερα από τη Βουλή, με τη στήριξη κομμάτων της αντιπολίτευσης, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις στο εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ.
Η πιο πολωμένη στιγμή της Μεταπολίτευσης
Δέκα χρόνια μετά, το δημοψήφισμα του 2015 εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα κεφάλαια της σύγχρονης πολιτικής ιστορίας. Για κάποιους υπήρξε μια κορυφαία στιγμή δημοκρατικής έκφρασης. Για άλλους, μια επιλογή που έφερε τη χώρα ένα βήμα πριν από την έξοδο από την Ευρωζώνη.
Ανεξάρτητα από την πολιτική ανάγνωση, ένα είναι βέβαιο: εκείνες οι δέκα ημέρες του Ιουλίου άλλαξαν την Ελλάδα. Οι εικόνες με τα κλειστά ΑΤΜ, τις γεμάτες πλατείες, τις ατελείωτες πολιτικές αντιπαραθέσεις και την αγωνία για την επόμενη μέρα παραμένουν μέχρι σήμερα ένα από τα πιο έντονα συλλογικά βιώματα της μεταπολιτευτικής περιόδου.
