Δεν είναι η πρώτη φορά που ένα έργο τέχνης βανδαλίζεται στην Αθήνα. Ούτε, δυστυχώς, θα είναι η τελευταία. Κι όμως, η πρόσφατη καταστροφή των γυαλιών στο άγαλμα του Κωνσταντίνου Καβάφη στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου προκάλεσε κάτι περισσότερο από θυμό. Προκάλεσε μια αίσθηση απογοήτευσης. Όχι για το ίδιο το γλυπτό, το οποίο αποκαταστάθηκε γρήγορα, αλλά για όσα η πράξη αυτή αποκαλύπτει για τη σχέση μας με τον δημόσιο χώρο και τον πολιτισμό.
Η Αθήνα είναι μια πόλη γεμάτη αντιφάσεις. Από τη μία πλευρά, επενδύει στην εικόνα της ως ευρωπαϊκή πρωτεύουσα του πολιτισμού, με ιστορία χιλιάδων ετών, μουσεία, μνημεία και διεθνή ακτινοβολία. Από την άλλη, συχνά μοιάζει ανίκανη να προστατεύσει ακόμη και τα πιο στοιχειώδη δείγματα δημόσιας αισθητικής.
Το άγαλμα του Καβάφη δεν ήταν απλώς ένα ακόμη έργο τέχνης. Ήταν μια υπενθύμιση ότι οι πόλεις δεν χτίζονται μόνο με τσιμέντο, δρόμους και επενδύσεις. Χτίζονται και με σύμβολα. Με πρόσωπα που κουβαλούν μνήμη, ιδέες και πολιτισμό. Ο Καβάφης δεν είναι απλώς ένας ποιητής. Είναι ένα κομμάτι της ελληνικής ταυτότητας, ένας δημιουργός που ξεπέρασε τα σύνορα της χώρας και έγινε σημείο αναφοράς για την παγκόσμια λογοτεχνία.
Ίσως γι’ αυτό η εικόνα των σπασμένων γυαλιών να λειτούργησε τόσο συμβολικά. Σαν μια μικρή αλλά εύγλωττη υπενθύμιση ότι συχνά δεν καταστρέφουμε μόνο αντικείμενα. Υπονομεύουμε και την ίδια την ιδέα του σεβασμού προς ό,τι μας ξεπερνά.
Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, δεν είναι ο βανδαλισμός. Είναι η εξοικείωσή μας με αυτόν. Η σχεδόν μοιρολατρική αποδοχή ότι «έτσι είναι τα πράγματα». Ότι κάθε νέο έργο τέχνης, κάθε δημόσια παρέμβαση, κάθε προσπάθεια αναβάθμισης του αστικού τοπίου θα βρεθεί αργά ή γρήγορα αντιμέτωπη με τη φθορά, την αδιαφορία ή την καταστροφή.
Αυτή η στάση είναι ίσως πιο επικίνδυνη από την ίδια την πράξη. Γιατί μετατρέπει την παρακμή σε κανονικότητα.
Συχνά ακούμε ότι υπάρχουν σοβαρότερα προβλήματα από ένα άγαλμα. Και πράγματι υπάρχουν. Η οικονομία, η καθημερινότητα, η ασφάλεια, οι κοινωνικές ανισότητες. Όμως ο πολιτισμός δεν βρίσκεται σε ανταγωνισμό με τα υπόλοιπα προβλήματα. Είναι μέρος της λύσης. Μια κοινωνία που δεν σέβεται τα σύμβολά της, δύσκολα θα σεβαστεί και τους ανθρώπους της.
Ο δημόσιος χώρος λειτουργεί ως καθρέφτης μιας κοινωνίας. Δείχνει τι θεωρούμε σημαντικό, τι προστατεύουμε και τι αφήνουμε να χαθεί. Όταν ένα έργο τέχνης γίνεται στόχος βανδαλισμού, το ζήτημα δεν αφορά μόνο το κόστος αποκατάστασης ή την αισθητική ζημιά. Αφορά το επίπεδο της συλλογικής μας συνείδησης.
Ευτυχώς, το άγαλμα αποκαταστάθηκε γρήγορα. Ο Καβάφης επέστρεψε στη θέση του, κοιτάζοντας ξανά τους περαστικούς της Αρεοπαγίτου. Η ποίησή του παραμένει ζωντανή, τα έργα του συνεχίζουν να διαβάζονται και η επιρροή του παραμένει αδιαμφισβήτητη.
Οι βανδαλισμοί έχουν πάντα μικρή διάρκεια ζωής. Ο πολιτισμός, όταν είναι πραγματικός, αντέχει πολύ περισσότερο.
Και ίσως αυτό να είναι το μόνο αισιόδοξο συμπέρασμα αυτής της ιστορίας: ότι όσο εύκολα κι αν σπάει το μέταλλο, οι ιδέες παραμένουν πολύ πιο δύσκολο να καταστραφούν.
