Η πρόσφατη επίσκεψη της Αμερικανίδας Κίμπερλι Γκίλφοϊλ στην Ελλάδα άναψε τη σπίθα μιας έντονης γλωσσικής συζήτησης. Πράγματι, το ερώτημα που τέθηκε δημόσια ήταν πώς πρέπει να αποκαλείται μια γυναίκα που φέρει τον τίτλο του πρέσβη: «πρέσβης» ή «πρέσβειρα»; Επομένως, το ζήτημα αυτό, πέρα από την τυπική ορολογία, αγγίζει ευαίσθητες χορδές σχετικά με τη γλώσσα και την ισότητα των φύλων. Ως εκ τούτου, η ελληνική κοινωνία, μέσω των μέσων ενημέρωσης, ζήτησε τη γνώμη του πλέον αρμόδιου επιστήμονα, Γεωργίου Μπαμπινιώτη, για να δώσει απάντηση σε αυτό το γλωσσικό δίλημμα.
Η αφορμή και η γλωσσική διαμάχη
Η Κίμπερλι Γκίλφοϊλ, πρώην τηλεπαρουσιάστρια και νυν σύμβουλος, επισκέφθηκε την Αθήνα. Συγκεκριμένα, η παρουσία της συνδέθηκε με μια δημόσια εκδήλωση. Μάλιστα, σε δημοσιεύματα και δηλώσεις, χρησιμοποιήθηκαν και οι δύο όροι για να την περιγράψουν. Δηλαδή, ο όρος «πρέσβης» (ως θηλυκή χρήση του ουσιαστικού) και ο όρος «πρέσβειρα» (ως γυναικείος τύπος του τίτλου). Εντούτοις, η διπλή χρήση προκάλεσε σύγχυση. Συνεπώς, αναδείχθηκε η ανάγκη για μια σαφή γλωσσική οδηγία.
Ο τίτλος «πρέσβης», με την αρχαιοελληνική του ρίζα, είναι ένα αρσενικό ουσιαστικό. Διότι, αυτό το ουσιαστικό χρησιμοποιείται ιστορικά για να δηλώσει το αξίωμα. Παράλληλα, η μορφή «πρέσβειρα» είναι ο εξελληνισμένος γυναικείος τύπος που έχει καθιερωθεί σε ορισμένες περιπτώσεις, κυρίως για τη σύζυγο του πρέσβη.
Η απόφαση του Μπαμπινιώτη
Η απάντηση στο ερώτημα δόθηκε από τον Γεώργιο Μπαμπινιώτη, έναν κορυφαίο γλωσσολόγο. Καταρχάς, ο καθηγητής τάχθηκε υπέρ της χρήσης του διαφοροποιημένου θηλυκού τύπου. Συγκεκριμένα, υποστήριξε ξεκάθαρα τον όρο «πρέσβειρα». Επομένως, ο ίδιος θεωρεί ότι, όταν αναφερόμαστε σε μια γυναίκα που κατέχει το αξίωμα, πρέπει να χρησιμοποιείται ο τύπος που δηλώνει το φύλο.
Πράγματι, η ελληνική γλώσσα έχει μεγάλη ευελιξία στη δημιουργία θηλυκών τύπων για επαγγέλματα και αξιώματα. Άλλωστε, η χρήση του «πρέσβειρα» βοηθά στην άμεση κατανόηση του φύλου της κατόχου του αξιώματος. Συνεπώς, ο καθηγητής Μπαμπινιώτης επισημαίνει ότι η γλώσσα πρέπει να αντανακλά την κοινωνική πραγματικότητα.
Εντούτοις, η χρήση του «πρέσβης» για γυναίκες εξακολουθεί να είναι τυπικά αποδεκτή σε ορισμένους επίσημους διπλωματικούς κύκλους. Διότι, ο τίτλος «πρέσβης» θεωρείται ουσιαστικό που δηλώνει το αξίωμα, ανεξαρτήτως φύλου. Ωστόσο, η γλωσσολογική τάση στρέφεται προς τη θηλυκοποίηση των τίτλων.
Η μεγάλη εικόνα οδηγεί στη θηλυκοποίηση
Η συζήτηση για το «πρέσβης» ή «πρέσβειρα» δεν είναι μοναδική. Συγκεκριμένα, είναι μέρος μιας ευρύτερης γλωσσικής τάσης. Μάλιστα, αυτή η τάση περιλαμβάνει τη θηλυκοποίηση τίτλων. Παραδείγματος χάριν, συζητείται η χρήση του «υπουργός» ή «υπουργός» / «υπουργός» / «υπουργίνα», ή του «πρόεδρος» ή «πρόεδρος» / «προεδρίνα». Επομένως, η ελληνική γλώσσα εξελίσσεται.
Λόγω της αυξανόμενης παρουσίας γυναικών σε ανώτερα αξιώματα, η ανάγκη για διακριτούς θηλυκούς τύπους γίνεται πιο επιτακτική. Πράγματι, η γλώσσα λειτουργεί ως καθρέφτης της κοινωνίας. Ως εκ τούτου, η υιοθέτηση του «πρέσβειρα» αποτελεί ένα βήμα προς τη γλωσσική αναγνώριση της ισότητας.
Σε κάθε περίπτωση, η σύσταση του Γ. Μπαμπινιώτη είναι σαφής. Δηλαδή, η χρήση του όρου «πρέσβειρα» είναι ο ενδεδειγμένος τρόπος για να αναφερθεί κανείς σε μια γυναίκα διπλωμάτη που φέρει αυτόν τον τίτλο. Αυτή η επιλογή συνάδει με τη σύγχρονη γλωσσική πρακτική.
Ακολουθεί η ανάρτηση του καθηγητή:
Πώς θα πούμε ελληνικά την γυναίκα πρέσβη με θηλυκού γραμματικού γένους όνομα που να δηλώνει το αξίωμα με εύκολο στην χρήση και στην κλίση τρόπο; Θα πούμε η πρέσβειρα (πρβλ. η πρέσβειρα καλής θελήσεως, η πρέσβειρα της UNESCO). Η ονομασία πρέσβειρα είναι τίτλος δεν είναι ανδρωνυμικό (Γιώργης – Γιώργαινα, πρόεδρος – προεδρίνα). Άρα, δεν μεταβιβάζεται στην σύζυγο τού πρέσβη.
Η σύζυγος τού πρέσβη / πρεσβευτή είναι «η σύζυγος τού πρέσβη /πρεσβευτή» ή (κατά το πρόεδρος – προεδρίνα «η σύζυγος του προέδρου») ως ανδρωνυμικό στον άτυπο οικείο λόγο μπορεί να λεχθεί «πρεσβευτίνα» όχι και «πρέσβειρα».
Και επειδή λέμε στην Κοινή Νέα Ελληνική ο πρέσβης – του πρέσβη, για την γυναίκα πρέσβη μπορούμε να πούμε η πρέσβης – της πρέσβη; Με τον όρο πρέσβειρα λύνουμε κι αυτό το πρόβλημα.
Σε σχέση με τη γυναίκα που κατέχει το αξίωμα τού πρέσβη, μπορεί μεν να χρησιμοποιηθεί ο τύπος τού αρσενικού η πρέσβης, αλλά είναι προτιμότερο να χρησιμοποιείται ο όρος πρέσβειρα. Έτσι θα αποφεύγεται η καταχρηστική χρήση του όρου πρέσβειρα, για να δηλώνει τη σύζυγο τού πρέσβη (ο τίτλος δεν μεταβιβάζεται), καθώς και η δυσκολία να σχηματιστεί η γενική τού πρέσβης ως θηλυκού (όχι: τα καθήκοντα τής πρέσβη ή Τα εγκαίνια έγιναν με την παρουσία τής πρέσβη). Μπορεί να σχηματίσει μoνογενική της πρέσβεως, δηλ. υποχρεωτικά με τον τύπο τής λόγιας παράδοσης. Γενικά, ο όρος πρέσβειρα είναι τιμητικός (πβ. πρέσβειρα της UNESCO, πρέσβειρα καλής θελήσεως) και δηλώνει με ιδιαίτερη λέξη τη γυναίκα που ασκεί αυτά τα καθήκοντα.
