Μια γρήγορη αναζήτηση σε πλατφόρμες αγορών ή μια περιήγηση στο Instagram μπορεί να σε φέρει αντιμέτωπο με εικόνες που δύσκολα ξεχνιούνται: κρανία σε προθήκες, δόντια περασμένα σε κολιέ, μουμιοποιημένα μέλη σώματος ή ακόμα και μέσα σε γυάλες διατίθενται προς πώληση. Η αγορά ανθρώπινων λειψάνων δεν είναι καινούρια. Το καινούριο είναι η κλίμακα, η ταχύτητα και η άνεση με την οποία διακινούνται πλέον, χάρη στο διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Από το συλλεκτικό στο αποκρουστικό και πιθανόν εγκληματικό
Αυτό που παλαιότερα αφορούσε εξειδικευμένους συλλέκτες ή πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες, έχει πλέον αποκτήσει χαρακτήρα μαζικής αγοράς. Ένα «παράξενο» αντικείμενο μπορεί να φέρει εκατοντάδες χιλιάδες views στο TikTok και να πωληθεί σε λίγες ώρες. Ο αλγόριθμος ανταμείβει το σοκ, κι έτσι η ζήτηση για κρανία, οστά ή ακόμα και μουμιοποιημένα έμβρυα αυξάνεται ραγδαία.
Η ανθρωπολόγος και εγκληματολόγος Dame Sue Black και η ανθρωπολόγος Trish Biers από το Cambridge έχουν καταγράψει δεκάδες περιπτώσεις λειψάνων που φέρουν ίχνη πρόσφατης εκταφής – ρίζες δέντρων, φθορές από το χώμα, σημάδια αποσύνθεσης. Όλα δείχνουν ότι κάποιοι τάφοι δεν μένουν πια ήσυχοι. Καλύτερα, ας μην αναρωτηθούμε για την περίπτωση εγκληματικών ενεργειών για ένα… καλό και επικερδές “κομμάτι” στη μαύρη αγορά…
«Αν η πολιτεία απαγορεύει την πώληση μιας φωλιάς πουλιού, πώς γίνεται να επιτρέπει την πώληση ανθρώπινου κρανίου;» διερωτάται η Black. «Ένα κολιέ από δόντια δεν είναι αποδεκτό».
Ο έμπορος που σοκάρει
Στο προσκήνιο αυτής της μακάβριας αγοράς βρίσκεται ο Henry Scragg, ιδιοκτήτης καταστήματος στο Essex. Ο ίδιος δηλώνει στην Guardian ότι αγοράζει και εμπορεύεται «οτιδήποτε ανθρώπινο θεωρεί ότι έχει αποκτηθεί ηθικά». Στην πράξη, όμως, τα αντικείμενα που εκθέτει ξεπερνούν τα όρια.
Διαθέτει προς πώληση ανθρώπινα οστά με ιδιαίτερη ποικιλία στα κρανία, μουμιοποιημένα μέρη σώματος, μια ολόκληρη μουμιοποιημένη σορό, έμβρυα με γενετικές ανωμαλίες μέσα σε βάζα και ανθρώπινα δόντια – όλα αυτά για χιλιάδες λίρες Αγγλίας. Στις αγγελίες του περιλαμβάνεται ακόμη και μια μάσκα φτιαγμένη από αληθινό ανθρώπινο δέρμα προσώπου… Στα social media ανεβάζει screenshots με μηνύματα αγοραστών: «Είναι αληθινό; Πόσο κοστίζει το κρανίο;», «2.000 δολάρια», «Είναι καλή τιμή για κρανίο νεάτρενταλ».
Σε βίντεο στο YouTube παραδέχεται ότι σκοπεύει να αγοράσει το αιδοίο μιας ιερόδουλης της βικτωριανής εποχής, που βρίσκεται σε βάζο άλλου συλλέκτη. Μιλάει για αυτό χωρίς την παραμικρή αμηχανία, σαν να αναφέρεται σε γραμματόσημο. Ωστόσο, ο συγκεκριμένος κύριος διαθέτει νόμιμο κατάστημα.
Ο κίνδυνος πίσω από το σοκ
Στην Αγγλία, ο Human Tissue Act 2004 προστατεύει μόνο τα λείψανα ηλικίας κάτω των 100 ετών, αφήνοντας νομικά ανοικτή την ιδιωτική εμπορία παλαιότερων λειψάνων. Επιπλέον, η πώληση για προσωπική χρήση δεν εμπίπτει στις ρυθμίσεις του νόμου. Η Dr Trish Biers επισημαίνει ότι μέσα στην τελευταία πενταετία η BABAO (British Association for Biological Anthropology and Osteoarchaeology) μπλόκαρε πάνω από 200 πωλήσεις μέσω δημοπρασιών, καταστημάτων και διαδικτύου, δείχνοντας την ανάγκη για αυστηρότερους ελέγχους.
Το Υπουργείο Πολιτισμού, Μέσων και Αθλητισμού (DCMS) υπογραμμίζει ότι όλες οι ανθρώπινες σοροί πρέπει να αντιμετωπίζονται με σεβασμό και αξιοπρέπεια, και ότι οι έμποροι οφείλουν να λαμβάνουν υπόψιν τις ηθικές επιπτώσεις, που πολλοί θεωρούν βαθιά ανατριχιαστικές. Παράλληλα, η Human Tissue Authority συνιστά ότι κάθε δραστηριότητα που αφορά ανθρώπινο ιστό πρέπει να καθοδηγείται από τις αρχές της συγκατάθεσης, της αξιοπρέπειας, της ποιότητας, της ειλικρίνειας και της διαφάνειας.
Κι όμως, το μεγάλο ερώτημα παραμένει: ποιος μπορεί να εγγυηθεί την προέλευση όλων αυτών των αντικειμένων; Η πιθανότητα να προέρχονται από παράνομες εκταφές ή εγκληματικές ενέργειες είναι υπαρκτή και οι έλεγχοι πιθανόν ελλιπείς. Εκεί που κάποιοι βλέπουν «περίεργα συλλεκτικά αντικείμενα», άλλοι βλέπουν πτώματα που πωλούνται ξανά κομμάτι-κομμάτι για να ικανοποιήσουν αρρωστημένες ορέξεις κάποιων και να γεμίσουν οι τσέπες κάποιων άλλων.
Πού τελειώνει η «περιέργεια» και αρχίζει η βαρβαρότητα;
Οι υπερασπιστές του εμπορίου μιλούν για «επιστημονικά αντικείμενα», για «ιστορικά κατάλοιπα». Κάποιοι τα θεωρούν κομμάτια πολιτιστικής κληρονομιάς. Όμως, όπως τονίζουν ειδικοί, το γεγονός ότι ένα αντικείμενο είναι «παλιό» δεν αναιρεί την ιερότητα του ανθρώπινου σώματος.
Κι εδώ μου γεννιέται ένας ακόμη προβληματισμός: σε πολλές κοινωνίες – ακόμη και στον ορθόδοξο χριστιανικό κόσμο – τα λείψανα αγίων τιμώνται και περιφέρονται με ευλάβεια. Αν αυτά θεωρούνται ιερά, πόσο εύκολα γίνεται για άλλους να δικαιολογούν την κατοχή, την πώληση ή τη συλλογή ανθρώπινων λειψάνων ως «αντικείμενα»; Η αντίφαση αυτή αποκαλύπτει πόσο ρευστά είναι τα όρια ανάμεσα στο ιερό και στο βέβηλο, ανάμεσα στον σεβασμό και την εμπορευματοποίηση.
Η μετατροπή λειψάνων σε συλλεκτικά τρόπαια υπονομεύει όχι μόνο τον σεβασμό προς τους νεκρούς αλλά και την ίδια την κοινωνία που την επιτρέπει.
Διαβάστε ακόμα: Τα φυτά έχουν… μνήμη: «Θυμούνται» ότι τα άγγιξες
