Η πετρελαϊκή κρίση του 1979 και ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ έφεραν δελτίο καυσίμων, μονά-ζυγά και οικονομικό σοκ στην Ελλάδα. Το παρασκήνιο και οι επιπτώσεις.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, η παγκόσμια οικονομία βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα νέο ενεργειακό σοκ, που έμελλε να αλλάξει συνήθειες, πολιτικές και ισορροπίες. Η πετρελαϊκή κρίση του 1979, απότοκο της Ιρανικής Επανάστασης και της αποσταθεροποίησης στη Μέση Ανατολή, προκάλεσε αλυσιδωτές αντιδράσεις σε όλο τον πλανήτη – και η Ελλάδα δεν αποτέλεσε εξαίρεση.
Η πτώση της παραγωγής πετρελαίου στο Ιράν, αν και σχετικά περιορισμένη σε ποσοστό, ήταν αρκετή για να πυροδοτήσει πανικό στις αγορές. Μέσα σε έναν χρόνο, οι τιμές σχεδόν διπλασιάστηκαν, αγγίζοντας επίπεδα-ρεκόρ για την εποχή. Οι ουρές στα πρατήρια επανήλθαν, θυμίζοντας το σοκ του 1973, ενώ η αβεβαιότητα κυριάρχησε στις διεθνείς αγορές.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε περαιτέρω το 1980, όταν ξέσπασε ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ. Δύο από τους βασικότερους παραγωγούς πετρελαίου βρέθηκαν σε σύγκρουση, περιορίζοντας ακόμη περισσότερο την προσφορά και διατηρώντας τις τιμές σε υψηλά επίπεδα για χρόνια.
Από την επανάσταση στο παγκόσμιο σοκ
Το Ιράν, χώρα στρατηγικής σημασίας λόγω της θέσης του και του ελέγχου των Στενών του Ορμούζ, είχε ήδη διανύσει μια ταραχώδη πορεία. Η ανακάλυψη πετρελαίου στις αρχές του 20ού αιώνα το μετέτρεψε σε ενεργειακό κόμβο, ενώ μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτέλεσε βασικό προμηθευτή της Δύσης.
Ωστόσο, η πολιτική του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, παρά τον εκσυγχρονιστικό της χαρακτήρα, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Οι κοινωνικές ανισότητες, η καταστολή και η δυσαρέσκεια μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού οδήγησαν τελικά στην Ιρανική Επανάσταση.
Η επιστροφή του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί το 1979 σηματοδότησε την ανατροπή του καθεστώτος και τη δημιουργία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Μαζί, όμως, έφερε και τη δραματική μείωση της παραγωγής πετρελαίου, που λειτούργησε ως πυροκροτητής για τη διεθνή κρίση.
Η Ελλάδα σε καθεστώς «έκτακτης ανάγκης»
Η Αθήνα παρακολουθούσε με ανησυχία τις εξελίξεις, γνωρίζοντας ότι η εξάρτηση από το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής ήταν μεγάλη. Περίπου το 70% των εισαγωγών προερχόταν από την περιοχή του Περσικού Κόλπου, γεγονός που καθιστούσε τη χώρα ευάλωτη.
Η κυβέρνηση προχώρησε σε άμεσα μέτρα για να περιορίσει τις επιπτώσεις:
Επιβλήθηκε δελτίο καυσίμων, με ανώτατο όριο κατανάλωσης.
Καθιερώθηκε η εκ περιτροπής κυκλοφορία με βάση τον αριθμό πινακίδας, τα γνωστά «μονά-ζυγά».
Μειώθηκαν τα όρια ταχύτητας για εξοικονόμηση ενέργειας.
Πάγωσαν τιμές για την ανάσχεση του πληθωρισμού.
Οι εικόνες των άδειων δρόμων και των οδηγών που περίμεναν υπομονετικά στα πρατήρια έγιναν μέρος της καθημερινότητας. Παρά τα μέτρα, η οικονομία πιέστηκε έντονα, με τον πληθωρισμό και την ανεργία να αυξάνονται.
Το σοκ για την Ολυμπιακή Αεροπορία
Ιδιαίτερα σφοδρό ήταν το πλήγμα για την Ολυμπιακή Αεροπορία. Η εκτόξευση του κόστους καυσίμων ανέτρεψε κάθε οικονομικό σχεδιασμό, οδηγώντας την εταιρεία σε σημαντικά ελλείμματα.
Οι διεθνείς πετρελαϊκές περιόρισαν τη διάθεση καυσίμων προς τις αεροπορικές, με αποτέλεσμα η Ολυμπιακή να αναγκαστεί να περικόψει πτήσεις. Την ίδια ώρα, η αύξηση της επιβατικής κίνησης στο εσωτερικό δεν επαρκούσε για να καλύψει τις απώλειες από τις διεθνείς γραμμές.
Η αδυναμία ανανέωσης του στόλου με πιο αποδοτικά αεροσκάφη επιδείνωσε την κατάσταση, εγκλωβίζοντας την εταιρεία σε ένα φαύλο κύκλο αυξανόμενου κόστους και μειωμένης ανταγωνιστικότητας.
Παγκόσμιες ανατροπές και νέες ισορροπίες
Η κρίση του 1979 δεν επηρέασε μόνο τις τιμές, αλλά και τη δομή της παγκόσμιας ενεργειακής αγοράς. Οι βιομηχανικές χώρες αναζήτησαν εναλλακτικές πηγές ενέργειας και νέες περιοχές εξόρυξης, μειώνοντας σταδιακά την εξάρτησή τους από τον ΟΠΕΚ.
Η Σοβιετική Ένωση αναδείχθηκε σε κορυφαίο παραγωγό, ενώ νέες πηγές σε Αλάσκα, Βόρεια Θάλασσα και Σιβηρία ενίσχυσαν την προσφορά. Παράλληλα, η κρίση άλλαξε και τις καταναλωτικές συνήθειες: τα μεγάλα, ενεργοβόρα αυτοκίνητα έχασαν έδαφος, δίνοντας τη θέση τους σε μικρότερα και πιο οικονομικά μοντέλα.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η ενεργειακή πολιτική επανασχεδιάστηκε, ενώ οι εικόνες με τις ουρές στα πρατήρια και τα άδεια ρεζερβουάρ έγιναν σύμβολο μιας εποχής αβεβαιότητας.
Η πετρελαϊκή κρίση του ’79 δεν ήταν απλώς μια οικονομική δοκιμασία. Ήταν μια στιγμή καμπής που επηρέασε πολιτικές, κοινωνίες και καθημερινές συνήθειες – από τα «μονά-ζυγά» στους ελληνικούς δρόμους μέχρι την αναδιάταξη της παγκόσμιας ενεργειακής σκακιέρας.
Διαβάστε ακόμα: Πολιτικός σεισμός: Ανασχηματισμός ή πρόωρες εκλογές;
