Στις αρχές του 20ού αιώνα, σε μια εποχή όπου η επιστήμη προχωρούσε με ιλιγγιώδη ρυθμό αλλά η πειραματική ψυχολογία βρισκόταν ακόμη στα πρώτα της βήματα, ένα άλογο κατάφερε να ταράξει τα νερά της ευρωπαϊκής διανόησης.
Για ένα σύντομο αλλά εντυπωσιακό διάστημα, επιστήμονες, εκπαιδευτικοί και απλοί πολίτες πίστεψαν ότι ένα ζώο μπορούσε να λύνει μαθηματικά προβλήματα, να κατανοεί γερμανικά και να απαντά σε σύνθετες ερωτήσεις. Το όνομά του ήταν Clever Hans και η ιστορία του έμεινε γνωστή ως «φαινόμενο Hans».
Σήμερα γνωρίζουμε πως για να ξεχωρίσει κανείς τον Σοπέν από τον Τσαϊκόφσκι απαιτείται μουσική παιδεία και εξάσκηση. Ωστόσο, τότε τα όρια ανάμεσα στην αντικειμενική γνώση και την αυταπάτη ήταν πιο δυσδιάκριτα. Το ερώτημα δεν ήταν απλώς αν ένα άλογο μπορούσε να μετρά, αλλά αν η ανθρώπινη αντίληψη μπορούσε να εξαπατηθεί τόσο εύκολα.
Ο άνθρωπος πίσω από το «θαύμα»: Ο Wilhelm von Osten
Ο δημιουργός του φαινομένου ήταν ο Γερμανός δάσκαλος μαθηματικών Wilhelm von Osten. Το 1900 αποφάσισε να αποδείξει ότι τα ζώα διαθέτουν υψηλότερες διανοητικές ικανότητες απ’ όσες τους αναγνωρίζονταν. Αγόρασε τον Hans και ξεκίνησε μια εντατική εκπαίδευση με στόχο να του μάθει αριθμητική.
Για περίπου τέσσερα χρόνια, ο von Osten εκπαίδευε συστηματικά το άλογο να απαντά σε ερωτήσεις χτυπώντας το έδαφος με την οπλή του. Για παράδειγμα, όταν τον ρωτούσαν «Πόσο κάνει 3+2;», ο Hans χτυπούσε πέντε φορές. Το εντυπωσιακό ήταν ότι μπορούσεφαινομενικά, να απαντά και σε πιο σύνθετα προβλήματα, ακόμη και σε κλάσματα.
Σύντομα, το «ρεπερτόριο» του Hans διευρύνθηκε. Λεγόταν ότι μπορούσε να συλλαβίζει λέξεις αντιστοιχίζοντας γράμματα σε αριθμούς, να κατανοεί ερωτήσεις στα γερμανικά και να αναγνωρίζει καλλιτέχνες από το στυλ των έργων τους. Οι δημόσιες επιδείξεις του συγκέντρωναν πλήθη και ο Τύπος τον αποθέωνε ως «το άλογο ιδιοφυΐα».
Η επιστημονική επιτροπή και το αίνιγμα
Η φήμη του Hans εξαπλώθηκε τόσο γρήγορα, ώστε το 1904 το γερμανικό Υπουργείο Παιδείας συγκρότησε ειδική επιτροπή για να διερευνήσει αν επρόκειτο για απάτη. Στις δοκιμές συμμετείχαν βιολόγοι, κτηνίατροι και ψυχολόγοι. Το άλογο εξετάστηκε ακόμη και χωρίς την παρουσία του εκπαιδευτή του.
Παρά τους ελέγχους, ο Hans συνέχιζε να δίνει σωστές απαντήσεις με εντυπωσιακή ακρίβεια. Η επιτροπή κατέληξε ότι δεν υπήρχαν ενδείξεις συνειδητής απάτης από τον vonOsten. Το μυστήριο παρέμενε: αν δεν υπήρχε δόλος, τότε πώς εξηγούνταν το φαινόμενο;
Η καθοριστική συμβολή του Oskar Pfungst
Τη λύση έδωσε ο ψυχολόγος και βιολόγος Oskar Pfungst, συνεργάτης του διακεκριμένου ψυχολόγου Carl Stumpf. Ο Pfungst σχεδίασε μια σειρά πειραμάτων με αυστηρότερους ελέγχους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ερωτώντες δεν γνώριζαν τη σωστή απάντηση. Σε άλλες, το άλογο δεν μπορούσε να δει το πρόσωπο ή τη στάση σώματος του ανθρώπου που ρωτούσε.
Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά. Όταν ο άνθρωπος που έκανε την ερώτηση δεν ήξερε τη σωστή απάντηση, ούτε ο Hans απαντούσε σωστά. Όταν το άλογο δεν είχε οπτική επαφή με το κοινό, η «ικανότητά» του κατέρρεε.
Ο Pfungst κατέληξε ότι ο Hans δεν πραγματοποιούσε μαθηματικούς υπολογισμούς. Αντίθετα, ανταποκρινόταν σε ανεπαίσθητες, ακούσιες ενδείξεις των ανθρώπων: μικρές αλλαγές στη στάση του σώματος, ελαφρές κινήσεις του κεφαλιού, σύσπαση των μυών του προσώπου. Καθώς πλησίαζε τον σωστό αριθμό χτυπημάτων, οι θεατές –χωρίς να το αντιλαμβάνονται– χαλάρωναν ελαφρώς. Αυτή η χαλάρωση λειτουργούσε ως σήμα για να σταματήσει.
Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε αργότερα «Clever Hanseffect» και αποτελεί θεμελιώδη έννοια στην πειραματική ψυχολογία.
Το «Clever Hans effect» και η σημασία του σήμερα
Η υπόθεση του Hans είχε τεράστια επίδραση στην επιστημονική μεθοδολογία. Ανέδειξε τη σημασία των «τυφλών» και «διπλά τυφλών» πειραμάτων, όπου ούτε ο εξεταστής ούτε ο εξεταζόμενος γνωρίζουν την αναμενόμενη απάντηση. Σήμερα, τέτοιες διαδικασίες θεωρούνται βασικές στην ψυχολογία, την ιατρική και τη φαρμακολογία.
Το «φαινόμενο Hans» δεν αφορά μόνο τα ζώα. Δείχνει πόσο εύκολα οι άνθρωποι μεταδίδουν άθελά τους πληροφορίες μέσω μη λεκτικών σημάτων και πόσο επιρρεπείς είμαστε στο να βλέπουμε αυτό που θέλουμε να πιστέψουμε. Η ιστορία του αποτελεί διαχρονικό μάθημα για την ανάγκη αυστηρού ελέγχου και αντικειμενικότητας στην έρευνα.
Ένα άδοξο τέλος και μια διαχρονική κληρονομιά
Όταν αποκαλύφθηκε η πραγματικότητα, το ενδιαφέρον του κοινού μειώθηκε απότομα. Ο Hans έπαψε να θεωρείται θαύμα και μετατράπηκε σε παράδειγμα επιστημονικής αυταπάτης. Κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο φέρεται να επιστρατεύτηκε και, σύμφωνα με μαρτυρίες, είτε σκοτώθηκε είτε κατέληξε ως τροφή στρατευμάτων.
Παρά το άδοξο τέλος του, η κληρονομιά του παραμένει ζωντανή. Το «φαινόμενο Hans» υπενθυμίζει ότι η επιστήμη δεν προοδεύει μόνο μέσα από εντυπωσιακές ανακαλύψεις, αλλά και μέσα από τη διάψευση λαθών. Και ίσως αυτό να είναι το πιο πολύτιμο μάθημα που άφησε ένα άλογο, το οποίο μπορεί τελικά να μην ήξερε μαθηματικά, αλλά μας έμαθε πολλά για τον άνθρωπο.
Μ.Σ.
Διαβάστε ακόμα: Η κουλτούρα του après-ski και στην πόλη
