Ο «σκοτεινός τουρισμός» εξελίσσεται σε παγκόσμια τάση, με νέους ταξιδιώτες να επισκέπτονται περιοχές πολέμου και τραγωδίας. Πού τελειώνει η μνήμη και πού αρχίζει η εκμετάλλευση;
Με το πρώτο φως της ημέρας, τα ερείπια της Παλμύρας αποκτούν μια σχεδόν γαλήνια όψη, σε πλήρη αντίθεση με το πρόσφατο παρελθόν τους. Οι κίονες και τα αρχαία θέατρα, άλλοτε σύμβολα ακμής ενός εμπορικού σταυροδρομιού της αρχαιότητας, κουβαλούν ακόμη τα σημάδια του πολέμου. Για χρόνια, ο χώρος ήταν απροσπέλαστος. Σήμερα, σταδιακά, επανέρχεται στον παγκόσμιο τουριστικό χάρτη – όχι όμως με τον τρόπο που θα περίμενε κανείς.
Τα τελευταία χρόνια, ένας αυξανόμενος αριθμός νέων ταξιδιωτών επιλέγει προορισμούς που συνδέονται με πολέμους, φυσικές καταστροφές ή ανθρώπινες τραγωδίες. Το φαινόμενο είναι γνωστό ως «σκοτεινός τουρισμός» και εξελίσσεται σε μια παγκόσμια βιομηχανία με σαφή οικονομικό αποτύπωμα, αλλά και έντονες ηθικές προεκτάσεις.
Στη Συρία, μετά τις πολιτικές εξελίξεις του Δεκεμβρίου του 2024 και την απομάκρυνση του Μπασάρ αλ-Άσαντ από την εξουσία, καταγράφεται δειλά η επιστροφή ξένων επισκεπτών. Κάποιοι έρχονται για να δουν τι απέμεινε από μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Άλλοι, ωστόσο, αναζητούν τις περιοχές όπου εκτυλίχθηκαν μάχες, βομβαρδισμοί και καταστροφές – τα ίδια τα ίχνη της σύγκρουσης.
Στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, κυρίως στο Instagram και το TikTok, ανταλλάσσονται πληροφορίες για «φορτισμένες» τοποθεσίες: κατεστραμμένες συνοικίες, εγκαταλειμμένα στρατιωτικά οχήματα, υπόγειες σήραγγες που χρησιμοποιήθηκαν από αντάρτικες ομάδες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνει η φυλακή της Σεντνάγια, κοντά στη Δαμασκό, σύμβολο βασανιστηρίων και εξαφανίσεων. Παρότι επισήμως δεν είναι επισκέψιμη, ιδιωτικοί ξεναγοί υποστηρίζουν ότι μπορούν να εξασφαλίσουν πρόσβαση.
Η 26χρονη Ρίτα Μπαντράν, φοιτήτρια οδοντιατρικής και ξεναγός, έχει μετατρέψει αυτή τη ζήτηση σε επαγγελματική δραστηριότητα. Με δεκάδες χιλιάδες ακολούθους στα social media, οργανώνει περιηγήσεις σε περιοχές που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν απαγορευμένες. «Δεν πρόκειται για θέαμα, αλλά για μαρτυρία», υποστηρίζει, καθώς οδηγεί επισκέπτες σε σημεία όπου, όπως λέει, υπάρχουν ακόμη άνθρωποι θαμμένοι κάτω από τα χαλάσματα.
Το ενδιαφέρον για τέτοιου είδους εμπειρίες είναι εντυπωσιακό. Σύμφωνα με εκτιμήσεις διεθνών αναλυτών, η αγορά του σκοτεινού τουρισμού ξεπερνά τα 35 δισ. δολάρια και αναμένεται να συνεχίσει ανοδικά τα επόμενα χρόνια. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται επισκέψεις σε τόπους όπως το Άουσβιτς, το Μουσείο Μνήμης της 11ης Σεπτεμβρίου, το Τσερνόμπιλ ή σύγχρονες εμπόλεμες ζώνες, από την Ουκρανία μέχρι το Αφγανιστάν.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Η ανθρώπινη περιέργεια απέναντι στον πόνο και τη σύγκρουση καταγράφεται ήδη από τη ρωμαϊκή εποχή. Αυτό που έχει αλλάξει σήμερα είναι η ταχύτητα διάχυσης της εικόνας και η επίδραση των κοινωνικών δικτύων. Influencers και YouTubers μετατρέπουν εμπόλεμες περιοχές σε περιεχόμενο, συχνά χωρίς σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στην ενημέρωση και την εκμετάλλευση.
Ο Πίτερ Χόενχαους, ιδρυτής της πλατφόρμας dark-tourism.com, διαχωρίζει τον «σκοτεινό τουρίστα» από τον απερίσκεπτο επισκέπτη. «Το ζήτημα είναι ο σεβασμός και η κατανόηση του ιστορικού πλαισίου», σημειώνει, υπογραμμίζοντας ότι η επίσκεψη σε τέτοιους τόπους μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο μνήμης – ή, αντίθετα, ως κυνικό θέαμα.
Για πολλούς νέους της Generation Z, τα ταξίδια αυτά αποτελούν τρόπο κατανόησης ενός κόσμου που γνώρισαν κυρίως μέσα από οθόνες. Όπως λέει ο Λουίς Γκάτι, μηχανικός λογισμικού από τη Γερμανία που έχει επισκεφθεί τη Συρία, «το να δεις από κοντά αλλάζει τον τρόπο που μιλάς για έναν πόλεμο».
Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει ανοιχτό: πού τελειώνει η ανάγκη για γνώση και πού αρχίζει η εμπορευματοποίηση της τραγωδίας; Σε έναν κόσμο όπου το ταξίδι συχνά μετριέται σε likes, η απάντηση μοιάζει πιο σύνθετη από ποτέ.
Διαβάστε ακόμα: Το μυστικό της Πομπηίας στο μέλλον
