Η κατάσταση στο Ιράν δεν ξέφυγε «ξαφνικά». Δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο ξέσπασμα βίας ούτε για μια στιγμιαία πολιτική κρίση. Αυτό που εκτυλίσσεται εδώ και χρόνια και τις τελευταίες μέρες έχει πάρει ανεξέλεγκτες διαστάσεις, είναι το αποτέλεσμα μιας συσσωρευμένης ασφυξίας. Οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής και υπαρξιακής. Όταν μια κοινωνία πιέζεται επί δεκαετίες χωρίς βαλβίδες εκτόνωσης, η σύγκρουση γίνεται αναπόφευκτη.
Η αφετηρία είναι σχεδόν πάντα η ίδια: η καθημερινότητα. Ο πληθωρισμός κατατρώει μισθούς, το νόμισμα καταρρέει, η ανεργία ιδίως στους νέους παραμένει δομικό και ζωτικής σημασίας πρόβλημα. Για εκατομμύρια Ιρανούς, η επιβίωση έχει μετατραπεί σε άσκηση αντοχής. Όμως η οικονομική δυσπραγία, από μόνη της, δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί οι διαμαρτυρίες καταλήγουν να είναι πολύνεκρες. Το Ιράν είναι μια χώρα όπου η φτώχεια συναντά την πολιτική δυσπραγία.
Το καθεστώς δεν ανέχεται αμφισβήτηση. Οι εκλογές λειτουργούν περισσότερο ως τελετουργία παρά ως μηχανισμός αλλαγής ή βελτίωσης. Οι βασικές αποφάσεις λαμβάνονται έξω από τη σφαίρα του δημόσιου ελέγχου και η κοινωνία γνωρίζει καλά ότι οι ειρηνικές διεκδικήσεις σπάνια οδηγούν σε ουσιαστικό αποτέλεσμα. Όταν δεν υπάρχει πολιτική διέξοδος, ο δρόμος γίνεται το μοναδικό βήμα. Και όταν ο δρόμος αντιμετωπίζεται ως απειλή, η σύγκρουση κλιμακώνεται.
Οι δυνάμεις ασφαλείας στο Ιράν δεν λειτουργούν ως ουδέτερος εγγυητής της τάξης, αλλά ως προέκταση της εξουσίας. Η καταστολή είναι γρήγορη, σκληρή και συχνά θανατηφόρα. Η χρήση πραγματικών πυρών, οι μαζικές συλλήψεις, οι εξαφανίσεις και η φίμωση της ενημέρωσης δεν είναι παρεκτροπές, αλλά η ίδια η μεθοδολογία. Το μήνυμα είναι σαφές: το κόστος της αμφισβήτησης πρέπει να είναι μεγαλύτερο από το βάρος της σιωπής.
Ωστόσο, αυτό το μήνυμα φαίνεται να χάνει την ισχύ του. Ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές. Πρόκειται για ανθρώπους που μεγάλωσαν με πρόσβαση -έστω περιορισμένη- στον έξω κόσμο, που συγκρίνουν, που βλέπουν, που γνωρίζουν ότι η ζωή μπορεί να είναι διαφορετική. Για αυτούς, ο φόβος δεν λειτουργεί πλέον όπως στο παρελθόν. Όταν δεν έχεις πολλά να χάσεις, ακόμη και ο κίνδυνος του θανάτου παύει να αποτελεί απόλυτο φραγμό.
Πλέον, υπάρχει και ένας ακόμη παράγοντας, λιγότερο ορατός αλλά εξίσου καθοριστικός: η αξιοπρέπεια. Πολλοί Ιρανοί δεν κατεβαίνουν στους δρόμους μόνο για το ψωμί ή το ρεύμα. Κατεβαίνουν επειδή αισθάνονται ότι δεν τους ακούει κανείς, ότι δεν τους βλέπει κανείς. Η απώλεια της αξιοπρέπειας είναι συχνά πιο εκρηκτική από την απώλεια του εισοδήματος.
Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί συνήθως με δηλώσεις «ανησυχίας», χωρίς ουσιαστική παρέμβαση. Οι γεωπολιτικές ισορροπίες, τα πυρηνικά παζάρια και τα ενεργειακά συμφέροντα βαραίνουν περισσότερο από τις ζωές στους δρόμους της Τεχεράνης ή της Μασχάντ, της πιο ιερής πόλης του ισλαμικού κόσμου. Αυτό ενισχύει το αίσθημα εγκατάλειψης στο εσωτερικό της χώρας και τροφοδοτεί περαιτέρω την οργή.
Οι τουλάχιστον 5.000 νεκροί -μέχρι στιγμής- είναι αποτέλεσμα του συστήματος που δεν έχει μάθει να «ακούει» πριν πυροβολήσει. Είναι γιατί η εξουσία επιλέγει τον φόβο αντί για τον διάλογο. Και γιατί μια κοινωνία που πιέζεται αδιάκοπα, κάποια στιγμή σπάει. Και απέναντι, μια βαλσαμωμένη διεθνής κοινότητα που απλά κοιτάει και χάνει το μέτρημα.
Διαβάστε ακόμα: Μαρία Καρυστιανού: Το ‘πε και το έκανε!
