Οι εικόνες που έρχονται τις τελευταίες ημέρες από το Μπέλφαστ προκαλούν εύλογο προβληματισμό. Βίαια επεισόδια, ρατσιστικές επιθέσεις, συγκρούσεις στους δρόμους και ομάδες ακροδεξιών που εκμεταλλεύονται ένα μεμονωμένο περιστατικό για να σπείρουν τον φόβο και το μίσος. Το ερώτημα που γεννιέται δεν αφορά μόνο τη Βόρεια Ιρλανδία. Αφορά ολόκληρη την Ευρώπη: πόσο μακριά είναι τελικά το Μπέλφαστ από εμάς;
Η απάντηση ίσως είναι πιο ανησυχητική απ’ όσο θα θέλαμε να παραδεχτούμε. Γιατί τα γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στους δρόμους της πόλης δεν αποτελούν ένα απομονωμένο ξέσπασμα βίας. Είναι το αποτέλεσμα μιας βαθύτερης κοινωνικής και πολιτικής διεργασίας που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Το Μπέλφαστ κουβαλά μια ιδιαίτερα βαριά ιστορική κληρονομιά. Οι πληγές από τα «Troubles», τη μακροχρόνια εθνοθρησκευτική σύγκρουση που σημάδεψε τη Βόρεια Ιρλανδία για δεκαετίες, μπορεί να έχουν τυπικά επουλωθεί, όμως οι μνήμες παραμένουν ζωντανές. Ακόμη και οι νεότερες γενιές, που δεν έζησαν εκείνη την περίοδο, μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον όπου η έννοια της ταυτότητας, της κοινότητας και του «άλλου» εξακολουθεί να έχει ιδιαίτερο βάρος.
Το υπόβαθρο υπήρχε. Και αποδείχθηκε ισχυρότερο απ’ όσο πολλοί πίστευαν.
Αφορμή για την έκρηξη αποτέλεσε η επίθεση ενός 30χρονου άνδρα από το Σουδάν. Μέχρι στιγμής, οι τοπικές αρχές δεν έχουν χαρακτηρίσει την πράξη τρομοκρατική, ενώ εξετάζουν ακόμη και το ενδεχόμενο ψυχιατρικών παραγόντων. Ωστόσο, πριν καν αποσαφηνιστούν τα κίνητρα του δράστη, η δημόσια συζήτηση μετατοπίστηκε από την πράξη στο χρώμα του δέρματός του και στην καταγωγή του.
Και κάπου εκεί η υπόθεση έπαψε να αφορά έναν άνθρωπο και μετατράπηκε σε εργαλείο πολιτικής εκμετάλλευσης.
Το ερώτημα είναι απλό: αν ο δράστης ήταν λευκός Βρετανός, θα είχαν ξεσπάσει οι ίδιες αντιδράσεις; Θα είχαν βγει στους δρόμους οργανωμένες ομάδες να επιτεθούν σε μετανάστες, να προκαλέσουν καταστροφές και να μετατρέψουν μια εγκληματική πράξη σε συλλογική καταδίκη ολόκληρων κοινοτήτων;
Η απάντηση ίσως βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη Ακροδεξιά επιχειρεί να ερμηνεύσει την πραγματικότητα. Όχι μέσα από τα γεγονότα, αλλά μέσα από αφηγήσεις που βασίζονται στον φόβο, στην ανασφάλεια και στην ανάγκη αναζήτησης ενός ενόχου.
Τα τελευταία χρόνια ακροδεξιά κόμματα σε ολόκληρη την Ευρώπη καταγράφουν σημαντική άνοδο. Από τη Γαλλία μέχρι τη Γερμανία και από την Ιταλία μέχρι τις σκανδιναβικές χώρες, πολιτικές δυνάμεις που άλλοτε θεωρούνταν περιθωριακές διεκδικούν πλέον πρωταγωνιστικό ρόλο. Χρησιμοποιούν συνθήματα απλά, συναισθηματικά και εύκολα αφομοιώσιμα. Συνθήματα που μιλούν για «πατρίδα», «ασφάλεια» και «προστασία», δημιουργώντας συχνά την αίσθηση ότι απευθύνονται σε έναν κόσμο που νιώθει παραμελημένος ή εγκαταλελειμμένος.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο τα κόμματα. Είναι και το έδαφος πάνω στο οποίο αυτά αναπτύσσονται.
Οικονομική ανασφάλεια, κοινωνικές ανισότητες, κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς και αίσθημα ματαίωσης δημιουργούν το κατάλληλο περιβάλλον ώστε ο φόβος να μετατραπεί σε πολιτική δύναμη. Και όταν ο φόβος συναντήσει τον θυμό, τότε η πραγματικότητα γίνεται εύκολα αντικείμενο χειραγώγησης.
Σε αυτό το σημείο εισέρχεται ένας νέος και εξαιρετικά ισχυρός παράγοντας: ο αλγόριθμος.
Αν τον 20ό αιώνα η προπαγάνδα χρειαζόταν οργανωμένους μηχανισμούς, εφημερίδες, αφίσες και κρατικές δομές, σήμερα αρκεί μια ανάρτηση για να φτάσει σε εκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε λίγες ώρες. Τα κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν ως επιταχυντές συναισθημάτων. Οργή, φόβος και μίσος διαδίδονται ταχύτερα από τη λογική ανάλυση και τη διασταύρωση των γεγονότων.
Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργούνται ψηφιακά περιβάλλοντα μέσα στα οποία η προκατάληψη ενισχύεται, η παραπληροφόρηση πολλαπλασιάζεται και οι ακραίες απόψεις εμφανίζονται όλο και πιο φυσιολογικές.
Γι’ αυτό τα γεγονότα στο Μπέλφαστ δεν πρέπει να αντιμετωπιστούν ως μια τοπική είδηση που αφορά μόνο τη Βόρεια Ιρλανδία. Αποτελούν μια προειδοποίηση για ολόκληρη την Ευρώπη. Μας υπενθυμίζουν ότι η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο από ακραίες ιδεολογίες, αλλά και από τη λήθη, την αδιαφορία και την αδυναμία να αναγνωρίσουμε έγκαιρα τα σημάδια.
Το Μπέλφαστ είναι πολύ πιο κοντά μας απ’ όσο δείχνει ο χάρτης. Και ίσως το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι τι συνέβη εκεί, αλλά αν είμαστε έτοιμοι να αναγνωρίσουμε τις ίδιες συνθήκες όταν αρχίσουν να διαμορφώνονται δίπλα μας.
