Υπάρχουν εγκλήματα που σοκάρουν μια κοινωνία. Και υπάρχουν εγκλήματα που, όσο επαναλαμβάνονται, παύουν να τη σοκάρουν πραγματικά. Οι γυναικοκτονίες στην Ελλάδα φαίνεται πως ανήκουν πλέον στη δεύτερη κατηγορία.
Κάθε φορά που μια γυναίκα δολοφονείται από σύντροφο ή πρώην σύντροφο, η δημόσια αντίδραση ακολουθεί σχεδόν την ίδια διαδρομή. Έκτακτα δελτία ειδήσεων, δηλώσεις πολιτικών, αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δημόσια οργή. Για μερικές ημέρες το γεγονός μοιάζει να βρίσκεται στο κέντρο της συλλογικής προσοχής. Έπειτα έρχεται η επόμενη είδηση και η ζωή συνεχίζεται.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άνθρωποι δεν συγκινούνται. Το πρόβλημα είναι ότι η συγκίνηση έχει αρχίσει να λειτουργεί σαν υποκατάστατο της αλλαγής. Η κοινωνία μας έχει αναπτύξει μια παράξενη ικανότητα: να καταδικάζει λεκτικά τη βία, ενώ ταυτόχρονα να συμβιώνει με την επανάληψή της. Να εκφράζει διαρκώς σοκ χωρίς αυτό το σοκ να μεταφράζεται σε ουσιαστική μετατόπιση αντιλήψεων, συμπεριφορών ή θεσμών.
Δεν είναι μόνο οι δράστες που παράγουν τη βία. Είναι και η σταδιακή κανονικοποίηση του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο αυτή εκδηλώνεται. Όταν ακούμε για ακόμη μία γυναίκα που δολοφονήθηκε και η πρώτη μας σκέψη είναι «άλλη μία περίπτωση», τότε κάτι βαθύτερο έχει ήδη αλλάξει. Η επανάληψη έχει αρχίσει να μουδιάζει το συλλογικό αντανακλαστικό.
Η εξοικείωση με τη βία δεν έρχεται απότομα. Έρχεται αθόρυβα.
Έρχεται όταν οι αριθμοί αντικαθιστούν τις ζωές. Όταν η συζήτηση μεταφέρεται από τις κοινωνικές αιτίες στις λεπτομέρειες του εγκλήματος. Όταν οι ερμηνείες αναζητούνται σε μια «κακή στιγμή», σε μια «έκρηξη θυμού», σε μια «τοξική σχέση», λες και η ευθύνη μπορεί να διαχυθεί μέσα σε αφηρημένες έννοιες. Οι λέξεις έχουν σημασία. Όχι επειδή λύνουν προβλήματα, αλλά επειδή αποκαλύπτουν ή αποκρύπτουν ευθύνες.
Μια γυναίκα δεν σκοτώνεται από μια «τοξική σχέση». Σκοτώνεται από έναν άνθρωπο που ασκεί βία. Όσο απομακρυνόμαστε από αυτή τη βασική διατύπωση, τόσο ευκολότερο γίνεται να αντιμετωπίζουμε το φαινόμενο ως μια θλιβερή αλλά αναπόφευκτη πραγματικότητα.
Και όμως, τίποτα σε αυτές τις υποθέσεις δεν είναι αναπόφευκτο.
Η βία κατά των γυναικών δεν είναι φυσικό φαινόμενο, ούτε κοινωνική κακοκαιρία που απλώς συμβαίνει. Είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων αντιλήψεων, στερεοτύπων, ανισοτήτων και ανοχών που επιβιώνουν μέσα στον χρόνο. Κι αν αυτά είναι ανθρώπινα δημιουργήματα, τότε μπορούν επίσης να αλλάξουν.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν σοκαριζόμαστε αρκετά κάθε φορά που συμβαίνει μια γυναικοκτονία. Το ερώτημα είναι αν έχουμε αρχίσει να θεωρούμε τη συνέχισή τους αναμενόμενη. Γιατί από ένα σημείο και μετά, ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι μόνο η ίδια η βία. Είναι η στιγμή που μια κοινωνία συνηθίζει να ζει δίπλα της χωρίς να πιστεύει πραγματικά ότι μπορεί να την περιορίσει. Και τότε η συζήτηση παύει να αφορά μόνο τους δράστες. Αφορά όλους μας.
