Τα έξυπνα γυαλιά μπήκαν στη δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα και μαζί τους ένα ερώτημα που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε με σενάριο επιστημονικής φαντασίας: ποιος αποφασίζει αν επιτρέπεται να καταγραφεί η στιγμή σου όταν δεν γνωρίζεις καν ότι κάποιος σε κοιτάζει μέσα από έναν φακό;
Υπάρχει κάτι παράξενο στην ιδέα ότι ένας άνθρωπος μπορεί να σε βιντεοσκοπεί χωρίς να σηκώσει κινητό, χωρίς να στρέψει εμφανώς μια κάμερα προς το μέρος σου και χωρίς να κάνει σχεδόν καμία κίνηση που να προδίδει τι ακριβώς κάνει.
Αρκεί να φοράει γυαλιά.
Η δημόσια εμφάνιση του Άδωνι Γεωργιάδη με τα έξυπνα γυαλιά της Meta έφερε απότομα αυτή την τεχνολογία στο επίκεντρο της ελληνικής επικαιρότητας. Αυτό που μέχρι χθες έμοιαζε με ένα ακόμη gadget για τους λάτρεις της τεχνολογίας απέκτησε ξαφνικά μια πολύ πιο σοβαρή διάσταση: τι συμβαίνει στην ιδιωτικότητά μας όταν η κάμερα γίνεται σχεδόν αόρατη;
Τα Ray-Ban Meta μοιάζουν με ένα συνηθισμένο ζευγάρι γυαλιών. Διαθέτουν, όμως, ενσωματωμένες κάμερες και μικρόφωνα και μπορούν να καταγράφουν εικόνα και ήχο, ενώ συνδέονται με λειτουργίες τεχνητής νοημοσύνης. Η διαφορά από ένα κινητό τηλέφωνο είναι κυρίως μία: δεν χρειάζεται να κρατάς τη συσκευή μπροστά σου.
Και αυτή η λεπτομέρεια αλλάζει πολλά.
Όταν κάποιος βγάζει το κινητό του και το στρέφει προς το μέρος σου, συνήθως αντιλαμβάνεσαι ότι κάτι συμβαίνει. Μπορεί να ενοχληθείς, μπορεί να του ζητήσεις να σταματήσει, μπορεί ακόμη και να απομακρυνθείς. Με τα έξυπνα γυαλιά, αυτή η δυνατότητα αντίδρασης περιορίζεται. Ο άνθρωπος απέναντί σου μπορεί να κοιτάζει προς το μέρος σου και να μην ξέρεις αν απλώς σε κοιτάζει ή αν ταυτόχρονα σε καταγράφει.
Υπάρχει βέβαια το φωτεινό LED που υποδεικνύει ότι η κάμερα λειτουργεί. Το ζήτημα είναι αν αυτή η ένδειξη μπορεί πραγματικά να θεωρηθεί επαρκής ενημέρωση για έναν άνθρωπο που βρίσκεται τυχαία μέσα στο πλάνο.
Εδώ αρχίζει η δύσκολη νομική συζήτηση.
Ο δικηγόρος Βασίλης Σωτηρόπουλος, με ειδίκευση σε ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων, επισημαίνει ότι η παρουσία κάποιου σε δημόσιο χώρο δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει παραιτηθεί από την προστασία της εικόνας ή της φωνής του. Το γεγονός ότι μια λήψη πραγματοποιείται σε δρόμο, πλατεία, Μέσο Μαζικής Μεταφοράς ή άλλο δημόσιο σημείο δεν δημιουργεί από μόνο του μια γενική «άδεια καταγραφής».
Το κρίσιμο είναι τι καταγράφεται, για ποιον σκοπό, με ποια νομική βάση και τι γίνεται στη συνέχεια με το υλικό.
Αυτό είναι ένα σημείο που συχνά χάνεται στη δημόσια συζήτηση. Η προστασία προσωπικών δεδομένων δεν λειτουργεί με έναν απλό κανόνα του τύπου «δημόσιος χώρος ίσον όλα επιτρέπονται». Η ευρωπαϊκή νομοθεσία εξετάζει τη συλλογή και την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων μέσα από συγκεκριμένες αρχές, όπως η νομιμότητα, η διαφάνεια, ο περιορισμός του σκοπού και η αναλογικότητα.
Με άλλα λόγια, το ότι κάποιος μπορεί τεχνικά να σε καταγράψει δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μπορεί και νομικά να κάνει ό,τι θέλει με αυτή την καταγραφή.
Και εδώ τα έξυπνα γυαλιά δημιουργούν μια πρωτόγνωρη δυσκολία.
Δεν είναι μόνο το αν καταγράφεται ένας άνθρωπος. Είναι το πόσοι άνθρωποι μπορεί να καταγραφούν χωρίς ο χρήστης να το έχει καν αντιληφθεί.
Σε ένα πολυσύχναστο πεζοδρόμιο, σε ένα αεροδρόμιο, σε ένα γήπεδο ή σε ένα βαγόνι του Μετρό, η κάμερα μπορεί να συλλέξει δεκάδες πρόσωπα μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν έχουν επιλέξει να συμμετέχουν σε αυτή τη διαδικασία. Μπορεί να μην γνωρίζουν καν ότι υπήρξαν μέρος μιας καταγραφής.
Και το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν στην εξίσωση μπαίνει η τεχνητή νοημοσύνη.
Γιατί η εικόνα δεν είναι πλέον απλώς ένα βίντεο αποθηκευμένο σε μια συσκευή. Μπορεί να αποτελέσει υλικό πάνω στο οποίο εφαρμόζονται λειτουργίες αναγνώρισης, περιγραφής, αναζήτησης ή ανάλυσης. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο «ποιος με τράβηξε;», αλλά και «τι μπορεί να καταλάβει μια μηχανή για μένα από αυτή την εικόνα;».
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι συσκευές που φοριούνται στο σώμα έχουν προκαλέσει εδώ και χρόνια προβληματισμό στις ευρωπαϊκές αρχές προστασίας δεδομένων. Η τεχνολογία μετατρέπει τον χρήστη σε ένα κινητό σύστημα καταγραφής, το οποίο μπορεί να συλλέγει δεδομένα ανθρώπων χωρίς προηγούμενη σχέση μαζί τους.
Η Meta έχει προσπαθήσει να αντιμετωπίσει μέρος αυτών των ανησυχιών με τεχνικά μέτρα. Το φωτεινό σήμα καταγραφής αποτελεί τον πιο εμφανή μηχανισμό. Έχουν επίσης γίνει αλλαγές στο λογισμικό ώστε να δυσκολεύει η απενεργοποίηση ή η παράκαμψη της σχετικής ένδειξης.
Το ερώτημα, όμως, παραμένει: είναι αρκετό;
Η πραγματική δοκιμασία δεν θα γίνει σε μια παρουσίαση προϊόντος. Θα γίνει στον δρόμο.
Θα γίνει όταν κάποιος βρίσκεται σε ένα καφέ και μιλά για ένα προσωπικό ζήτημα. Όταν ένας άνθρωπος πληκτρολογεί τον κωδικό της κάρτας του. Όταν ένα παιδί παίζει σε μια πλατεία. Όταν δύο άνθρωποι φιλιούνται σε έναν δρόμο. Όταν κάποιος περνά τυχαία μπροστά από την κάμερα ενός αγνώστου.
Και κυρίως, όταν κανείς από αυτούς δεν γνωρίζει ότι υπάρχει κάμερα.
Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο περίπλοκη επειδή υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες η καταγραφή μπορεί πράγματι να είναι δικαιολογημένη. Η δημοσιογραφική χρήση, για παράδειγμα, υπάγεται σε ειδικότερο πλαίσιο και μπορεί υπό προϋποθέσεις να απολαμβάνει εξαιρέσεις. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε ιδιώτης που φορά έξυπνα γυαλιά αποκτά αυτομάτως τα δικαιώματα και τις εξαιρέσεις ενός δημοσιογράφου.
Και υπάρχει ακόμη μία διάσταση που δεν αφορά μόνο εκείνον που βρίσκεται μπροστά από την κάμερα.
Αφορά εκείνον που τη φορά.
Οι χρήστες τέτοιων συσκευών πρέπει επίσης να γνωρίζουν πού καταλήγουν τα δεδομένα που παράγουν, ποιες λειτουργίες AI ενεργοποιούν, ποιο περιεχόμενο αποθηκεύεται και πότε ένα στιγμιότυπο παραμένει στη συσκευή και πότε αποστέλλεται σε διαδικτυακές υπηρεσίες. Οι αποκαλύψεις που έχουν γίνει διεθνώς σχετικά με την αξιολόγηση υλικού από ανθρώπους στο πλαίσιο εκπαίδευσης και βελτίωσης συστημάτων AI έδειξαν ότι το οικοσύστημα γύρω από μια «έξυπνη» συσκευή μπορεί να είναι πολύ πιο σύνθετο από όσο αντιλαμβάνεται ο χρήστης.
Κάπου εδώ, λοιπόν, το ζήτημα παύει να είναι τεχνολογικό.
Γίνεται κοινωνικό.
Πρέπει να αποφασίσουμε τι θεωρούμε φυσιολογικό.
Για δεκαετίες μάθαμε να αναγνωρίζουμε την κάμερα. Ήταν μια ξεχωριστή συσκευή. Είχε φακό, κουμπί, οθόνη. Ήξερες πότε κάποιος την κρατούσε απέναντί σου.
Τώρα η κάμερα μπορεί να είναι μέρος των γυαλιών του.
Αύριο μπορεί να βρίσκεται σε ένα ακουστικό, σε ένα ρολόι ή σε κάποιο άλλο αντικείμενο που δεν θα μοιάζει καν με συσκευή καταγραφής.
Και τότε θα χρειαστεί να επαναδιαπραγματευτούμε κάτι πολύ βασικό: την έννοια της ιδιωτικότητας στον δημόσιο χώρο.
Όχι, δεν μπορούμε να απαιτούμε να είναι αόρατη κάθε κάμερα γύρω μας. Ούτε μπορούμε να θεωρούμε κάθε καταγραφή παράνομη. Μπορούμε όμως να απαιτήσουμε να γνωρίζουμε πότε η τεχνολογία μας κοιτάζει, γιατί μας κοιτάζει και τι γίνεται με αυτό που βλέπει.
Γιατί το μέλλον της ιδιωτικότητας ίσως δεν κριθεί από το αν θα υπάρχουν περισσότερες κάμερες.
Θα κριθεί από το αν θα μπορούμε ακόμη να τις αναγνωρίζουμε.
Και το πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο δεν είναι να ζούμε σε έναν κόσμο όπου όλοι κρατούν μια κάμερα.
Είναι να ζούμε σε έναν κόσμο όπου κανείς δεν χρειάζεται πλέον να την κρατά.
