Λίγα είναι μέχρι στιγμής γνωστά για τον άνδρα από το Σουδάν που φέρεται να επιχείρησε να αποκεφαλίσει έναν πολίτη στο Μπέλφαστ, σε ένα περιστατικό που προκάλεσε σοκ τόσο στην Ιρλανδία όσο και διεθνώς. Οι αρχές έχουν αποκλείσει, προς το παρόν, το ενδεχόμενο τρομοκρατικής ενέργειας και εξετάζουν σοβαρά το ενδεχόμενο ο δράστης να βρισκόταν σε κατάσταση ψυχωσικού επεισοδίου. Η ψυχιατρική αξιολόγηση αναμένεται να ρίξει περισσότερο φως στα αίτια της πράξης.
Παρά το γεγονός ότι τα κίνητρα παραμένουν άγνωστα, η δημόσια συζήτηση σε πολλές περιπτώσεις δεν περίμενε τα στοιχεία της έρευνας. Το χρώμα του δέρματος και η καταγωγή του υπόπτου αποδείχθηκαν αρκετά για να εξαχθούν βιαστικά συμπεράσματα. Σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά και στους δρόμους του Μπέλφαστ, η οργή στράφηκε γρήγορα εναντίον μεταναστών και προσφύγων, με εικόνες που θύμισαν οργανωμένες επιθέσεις και σκηνές πογκρόμ.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι απλό αλλά αποκαλυπτικό: τι θα συνέβαινε αν ο δράστης ήταν ένας λευκός Ιρλανδός; Αν επρόκειτο για έναν άνθρωπο υπό την επήρεια αλκοόλ ή με σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας; Πιθανότατα η συζήτηση θα περιστρεφόταν γύρω από τις κοινωνικές συνθήκες, τις ελλείψεις στις δομές ψυχικής υγείας ή το πρόβλημα της εξάρτησης. Δύσκολα θα βλέπαμε συλλογική καταδίκη μιας ολόκληρης πληθυσμιακής ομάδας εξαιτίας των πράξεων ενός ατόμου.
Ωστόσο, όταν ο δράστης ανήκει σε μια ευδιάκριτη μειονότητα, η ατομική ευθύνη συχνά μετατρέπεται σε συλλογική κατηγορία. Ο μετανάστης, ο πρόσφυγας, ο μουσουλμάνος ή ο μαύρος αντιμετωπίζονται από ορισμένους ως εκπρόσωποι μιας ολόκληρης κοινότητας, λες και η πράξη ενός ανθρώπου αρκεί για να ερμηνεύσει ή να καταδικάσει εκατομμύρια άλλους.
Η ίδια τάση παρατηρήθηκε και στα ελληνικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το βίντεο του περιστατικού αναπαράχθηκε ευρέως, συνοδευόμενο από σχόλια που ξεπερνούσαν την καταδίκη της πράξης και μετατρέπονταν σε γενικευμένες επιθέσεις κατά μεταναστών και προσφύγων. Σε πολλές περιπτώσεις διατυπώθηκαν ακόμη και ακραίες προτάσεις, από μαζικές απελάσεις μέχρι εκτελέσεις και στρατόπεδα κράτησης.
Δεν πρόκειται μόνο για έκφραση προκατάληψης. Είναι και μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη να δώσουμε πρόσωπο στον φόβο μας. Όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια πράξη ακραίας βίας, αναζητούμε εξηγήσεις που μας κάνουν να αισθανόμαστε ασφαλείς. Είναι πιο εύκολο να πιστέψουμε ότι το κακό προέρχεται από μια αναγνωρίσιμη «άλλη» ομάδα, παρά να αποδεχθούμε ότι ορισμένες φορές η βία γεννιέται από την ψυχική ασθένεια, την προσωπική κατάρρευση ή παράγοντες που δεν μπορούν να ενταχθούν σε απλά ιδεολογικά σχήματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνίες δεν πρέπει να συζητούν σοβαρά για τη μετανάστευση, την ένταξη ή την ασφάλεια. Αντίθετα, η Ευρώπη καλείται να αντιμετωπίσει με ρεαλισμό και αποτελεσματικότητα τις προκλήσεις που συνδέονται με τις μεταναστευτικές ροές. Όμως άλλο πράγμα η συζήτηση για πολιτικές και άλλο η συλλογική ενοχοποίηση ανθρώπων με βάση την καταγωγή ή το χρώμα τους.
Τελικά, τέτοια περιστατικά δεν είναι απλώς μεμονωμένα γεγονότα που καταγράφονται στην επικαιρότητα. Λειτουργούν ως καθρέφτης των κοινωνιών μας. Μας υπενθυμίζουν πόσο εύκολα εγκαταλείπουμε την ψυχραιμία μπροστά στον φόβο, πόσο πρόθυμοι είμαστε να γενικεύσουμε και να στοχοποιήσουμε, αλλά και πόσο εύθραυστες παραμένουν οι αξίες που θεωρούμε δεδομένες.
Κάθε φορά που ένα έγκλημα μετατρέπεται σε αφορμή για να κατηγορηθούν συλλογικά άνθρωποι που δεν έχουν καμία σχέση με αυτό, δεν μαθαίνουμε μόνο κάτι για τον δράστη. Μαθαίνουμε κάτι και για εμάς. Για τις προκαταλήψεις που εξακολουθούν να υπάρχουν κάτω από την επιφάνεια, για τους φόβους που παραμένουν ενεργοί και για τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με το σοκαριστικό και το ανεξήγητο.
Γιατί ορισμένες φορές τα γεγονότα δεν αποκαλύπτουν μόνο ποιος διέπραξε μια πράξη. Αποκαλύπτουν και ποιοι παραμένουμε να είμαστε ως κοινωνία.
